کاربران فیسبوک در جریان دور اول و دوم انتخابات ریاست‌جمهوری، در کنار این‌که مردم را به رفتن به پای صندوق‌های رای‌دهی تشویق کردند، با نشر پیام‌ها، مقاله‌ها و عکس‌ها، اختلاف نظرهای شدیدی نیز میان برخی از اعضای ستادها و هواداران‌شان به‌وجود آوردند.


    مطلب مرتبط

   
۱   عــدالت قربانیِ مصلـحت افشـای سنـد تا به کـی؟

۲   فـرجـامِ انتـخابات گزینه‌ها و پیـامدها

۳   متهم شدن محمد کریم خلیلی به مهندسی انتخابات از سوی دسته انتخاباتی عبدالله عبدالله

موضوعات مرتبط

انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۳

فیسبوک، به‌عنوان مهم‌ترین رسانه‌ی اجتماعی، پیش از برگزاری دور نخست و دوم انتخابات ریاست‌جمهوری در راستای اطلاع‌رسانی، بسیج و تشویق مردم برای رافتن به پای صندوق‌های رای‌دهی، چگونگی استفاده از حق رای و اهمیت رای‌گیری نقش اساسی ایفا کرد.
با این حال، کاربران شبکه اجتماعی فیسبوک، در ساعت‌های پایانی روز انتخابات و پس از آن، مجموع آرای شمارش شده محل‌ها را از ولسوالی‌ها و ولایت‌های مختلف به اشتراک می‌گذاشتند.
شماری هواداران ستادها، از تقلب‌ها و تخطی‌های روز انتخابات با گرفتن عکس و فلم مستندسازی کردند و از طریق شبکه‌های اجتماعی فیسبوک موارد تقلب را با دوستان خود به اشتراک گذاشتند.
برخی از مدارک صوتی و تصویری در مورد تقلب و تخطی‌های مربوط به روز انتخابات که از طریق کاربران فیسبوک دست‌به‌دست می‌شد، باعث شد که رسانه‌های تصویری، صوتی و چاپی نیز آن را پوشش خبری دهند.

تمرکز نامزدان بر فیسبوک

شماری از اعضای ستادهای انتخاباتی اصلاحات و همگرایی و تحول و تداوم می‌گویند که شبکه‌ی اجتماعی فیسبوک برای انتقال پیام‌ها، شعارها، برنامه‌ها و اعلان‌های‌شان در جریان دو انتخابات به اندازه دیگر رسانه‌های همگانی تاثیرگذار و مهم بوده است.
داکتر نقیب‌الله فایق، از سخنگویان ستاد تحول و تداوم می‌گوید که این ستاد پیش از انتخابات و پس از آن از شبکه‌های اجتماعی به‌ویژه فیسبوک بهترین استفاده را کرده است.
آقای فایق به ۸صبح گفت: «حتا اگر برنامه‌ها و کنفرانس‌های نامزدان از طریق رسانه‌های تصویری و صوتی پخش زنده می‌شد، هواداران ما از طریق فیسبوک آگاه می‌شدند. ما یک صفحه رسمی به نام داکتر اشرف‌غنی احمدزی و یک صفحه رسمی به‌نام ستاد تحول و تداوم داریم. در تمام ولایت‌ها صفحه‌های رسمی فیسبوک داریم. بیانیه‌ها، شعارها و دیگر پیام‌های ستاد را از طریق فیسبوک نشر می‌کردیم.»
او می‌افزاید که ستاد تحول و تداوم یک گروه را برای شریک ساختن پیام‌های این ستاد ایجاد کرده‌اند: «طبعا زمانی‌که از طریق فیسبوک پیام‌ها را نشر می‌کنیم، حامیان بیشتر پیدا می‌کنیم و تاثیر آن نیز بیشتر می‌شود.»

رویدادهای تازه

در همین حال، آقای فایق می‌گوید که در آستانه انتخابات ستاد تحول و تداوم رویدادهای تازه را در گام نخست به سرعت از طریق شبکه‌های اجتماعی بازتاب می‌دادند: «تنها به دیگر رسانه‌ها اکتفاد نمی‌کردیم؛ ما خبر تازه ستاد را به سرعت از طریق شبکه‌ اجتماعی فیسبوک نیز نشر می‌کردیم.»
محمدفاضل سانچارکی، از سخنگویان ستاد اصلاحات و همگرایی نیز می‌گوید با توجه به جاذبه‌های شبکه‌های اجتماعی و دسترسی جوانان به این شبکه‌ها، کاربران آن تاثیرات گسترده و مثبت در دوره‌های نخست و دوم انتخابات ریاست‌جمهوری به‌وجود آوردند.
آقای سانچارکی به ۸صبح گفت: «فیسبوک پیش از برگزاری انتخابات و پس از آن در اطلاع‌رسانی، بسیج مردم، تشویق رای‌دهندگان، روشنگری و هماهنگی فعالیت‌های مدنی و اجتماعی نقش موثر داشته؛ این نقش غیرقابل انکار است. برخی اوقات اگر سوءاستفاده از شبکه‌ها استفاده می‌شود، آن‌قدر ناچیز است که نمی‌تواند اهمیت بزرگ شبکه‌های اجتماعی را در راستای اطلاع‌رسانی و بسیج مردم زیر سوال ببرد.»
او می‌افزاید، آنان پیام‌ها و برنامه‌های‌شان را با هواداران خود شریک ساختند و از فیسبوک استفاده خوبی کردند: «یک صفحه رسمی به نام عبدالله عبدالله و یک صفحه به نام ستاد اصلاحات و همگرایی ایجاد کرده‌ایم. هم‌چنین صدها صفحه دیگر نیز به حمایت از اصلاحات و همگرایی وجود دارد و در رساندن پیام‌های این ستاد نقش بسیار شگفت‌انگیز داشته و ما هم از آن بهترین استفاده را کرده‌ایم. ما در مرکز و ولایت‌ها صفحه‌های رسمی داشتیم. در ضمن احزابی که عضو تیم ما استند صفحه‌ی رسمی به نام ستاد اصلاحات و همگرایی باز کرده‌اند و پیام‌ها را برای هواداران‌شان منعکس می‌سازند.»

پیش‌داوری‌های فیسبوکی

در همین حال، آقای فایق می‌گوید که فیسبوک در قسمت اعلان نتایج مراکز و محل‌ها در پایان روز انتخابات نقش اساسی داشته است: «در جریان انتخابات اعضای ستاد ما با مرکزها و محل‌ها ارتباط داشتند و هم‌زمان با پایان رای‌گیری از ولایت‌ها نتیجه را شریک می‌ساختند.»
آقای سانچارکی نیز می‌گوید که هواداران ستاد اصلاحات و همگرایی در پایان روز انتخابات به‌شکل درست نتیجه آرای شمارش شده محل‌ها را با مردم در میان گذاشتند.
شماری از هواداران ستادهای انتخاباتی پس از روز انتخابات نتایج مختلفی را نشر می‌کردند و بیشتر کاربران شبکه‌های اجتماعی هر کدام با پیش‌داوری نامزد مورد نظرشان را برنده می‌خواندند.
برخی از کاربران حتا یک روز پس از انتخابات با نشر نتایج اولیه از محل‌ها و مرکزهای رای‌دهی نامزد مورد نظر خود را رییس‌جمهور آینده کشور خواندند و با نشر آمارهای ساختگی، از کمیسیون‌ مستقل انتخابات می‌خواستند که نامزد مورد نظرشان برنده است و باید این کمیسیون نیز آن را برنده اعلام کند.

فضای آزاد در شبکه‌های اجتماعی

از سوی دیگر، شماری از اعضای این ستادها می‌گویند که اکثر جوانان و تحصیل‌کردگان به‌دلیل نبود قیودات در شبکه‌های اجتماعی، تلاش می‌کنند که از فیسبوک بیشتر برای انتقال هر نوع نوشته و پیام خود استفاده کنند.
آنان می‌گویند فیسبوک یگانه رسانه‌ای به‌شمار می‌رود که کاربران آن بدون سانسور می‌توانند نظر و اندیشه خود را آزادانه بیان کنند.
سانچارکی می‌گوید که سایر رسانه‌های همگانی یک اندازه قیودات دارند که باید در چوکات قانون و مقررات اطلاع‌رسانی کنند، اما در شبکه‌های اجتماعی که همیشه قابل دسترس است، قیودات وجود ندارد: «ما در آستانه انتخابات توانسته‌ایم که برخی نخبگان کشور را نیز از طریق شبکه‌های اجتماعی به خود جلب کنیم.»
شماری از رهبران احزاب سیاسی و نهادهای مدنی پیش از انتخابات و پس از آن پیام‌های خود را برای نخستین‌بار از طریق صفحه‌های شخصی خود با هواداران‌شان شریک می‌ساختند.

تمرکز رهبران بر فیسبوک

در جریان دور نخست و دوم انتخابات ریاست‌جمهوری جنرال عبدالرشید دوستم، معاون اول اشرف‌غنی احمدزی زمانی‌که رسما به‌حیث معاون آقای احمدزی انتخاب شد، برای نخستین‌بار از طریق فیسبوک از مردم به‌خاطر جنگ‌های داخلی معذرت خواست؛ در حالی‌که آقای دوستم تلویزیون شخصی نیز دارد.
محمد محقق نیز با وجود داشتن تلویزیون و برخی دیگر از رهبران، پیام‌های‌شان را در مورد انتخابات برای نخستین‌بار از طریق شبکه اجتماعی فیسبوک با مردم شریک ساختند.
از سوی دیگر، با آن‌که وبسایت ریاست‌جمهوری، بزرگ‌ترین و معتبرترین سایت‌های دولتی محسوب می‌شود، اما پیام‌ها و فیصله‌های ریاست‌جمهوری پیش از آن‌که از طریق این سایت نشر شود، از طریق صفحه‌ی رسمی فیسبوک ارگ و صفحه‌های فیسبوک سخنگو و معاونان سخنگوی ریاست‌جمهوری به اشتراک گذاشته می‌شود.
برخی از سخنگویان دیگر وزارت‌خانه و اداره‌های دولتی نیز پیش از نشر فیصله‌های خود از رسانه‌های همگانی و سایت‌های رسمی، از طریق شبکه‌های اجتماعی مردم را آگاه می‌سازند.
بسیاری از تلویزیون‌ها، رادیوها و رسانه‌های چاپی ملی خبرها و رویدادهای انتخابات را همگام از طریق صفحه‌های شخصی رسانه‌های خود به‌منظور تاثیرگذاری بیشتر شریک می‌ساختند.
با این حال، شماری از فعالان جامعه مدنی می‌گویند که شبکه‌های اجتماعی در اطلاع‌رسانی برای مردم نقش اساسی داشته‌اند.
باری سلام، از فعالان جامعه مدنی می‌گوید شبکه‌های اجتماعی به‌ویژه فیسبوک در راستای ترغیب مردم برای رفتن به پای صندوق‌های تاثیرگذار بوده است: «فیسبوک در جهت رای‌دهی اطلاع‌رسانی، آموزش مردم در مورد استفاده از حق رای و چگونگی رای دادن و آگاهی دادن برای استفاده از حق رای که سرنوشت کشور را تعیین می‌کند نقش مهم و اساسی داشته است.»

دیدگاه‌های درونی نامزدان

به‌گفته آقای سلام، برخی از موضوعات مورد مناقشه، انگیزه‌های پشت پرده و دیدگاه‌های درونی ستادهای انتخاباتی که از سوی رسانه‌های تصویری، صوتی و چاپی نشر نشده بود، از سوی برخی از هواداران ستادها در شبکه‌های اجتماعی بازتاب یافت.
در عین حال، مقام‌های وزارت اطلاعات و فرهنگ می‌گویند که در عصر کنونی فیسبوک از مهم‌ترین رسانه‌های تاثیرگذار در راستای بسیج مردم به‌شمار می‌رود.
سیمین غزل حسن‌زاده، معین نشرات وزارت اطلاعات و فرهنگ، می‌گوید که در عصر ارتباطات نقش دنیای مجازی در کم کردن فاصله‌های زمانی و مکانی و انتقال پیام‌ها بسیار تاثیرگذار بوده است.
بانو حسن‌زاده گفت: «رسانه‌های اجتماعی در آستانه انتخابات به مردم انگیزه دادند و مردم را با کارکردهای نامزدان و برنامه‌های‌شان آگاه ساختند.»
وحید درویش از استادان انستیتوت رسانه‌ای نی نیز می‌گوید موثریتی که شبکه‌های اجتماعی دارد، برخی اوقات رسانه‌های همگانی ندارد: «در انتخابات شبکه اجتماعی فیسبوک زیاد تاثیرگذار بود. کاربران در هر جایی توانستند رویدادها را منعکس کنند. تصویرها و فلم‌های موثر در جریان انتخابات شریک ساخته شده است. یک بخش عمده از حضور گسترده مردم در انتخابات برمی‌گردد به فیسبوک که خیلی تاثیر مثبت داشت.»
آقای درویش می‌گوید که به زمان نیاز است تا فرهنگ واقعی فیسبوک میان کاربران نهادینه شود و از این شبکه اجتماعی با در نظرداشت موازین اخلاقی استفاده کنند: «کاربران به همان اندازه که در دنیای واقعی خواهان اعتبار هستند، تلاش می‌کنند که در دنیای مجازی نیز اعتبار پیدا کنند؛ شخصیت کاربران در دنیای واقعی و مجازی باید یکسان باشد.»
به‌گفته او، نی تاکنون ورکشاپ‌های آموزشی برای کاربران راه‌اندازی کرده است.
در همین حال، داکتر محمدهاشم عصمت اللهی، متخصص علوم ارتباطات و از استادان دانشکده روزنامه‌نگاری دانشگاه کابل می‌گوید که شبکه‌های اجتماعی برآیند رشد تکنالوژی ارتباطی است و فیسبوک در نهادینه‌سازی جامعه اطلاعاتی مهم تلقی می‌شود.
آقای عصمت اللهی گفت: «فیسبوک ارتباط انسان‌ها را با هم فشرده ساخته است و ممثل دهکده جهانی است. فیسبوک اما در افغانستان تحول‌های عمیق در زندگی و انتخابات به‌وجود آورده است.»

استفاده درست

با این حال، فهیم دشتی، رییس اجرایی اتحادیه ملی ژورنالیستان افغانستان می‌گوید که به یک کمپاین بزرگ نیاز است که در آن رسانه‌های همگانی و نهادهای جامعه مدنی نیز حضور داشته باشند تا کاربران شبکه‌های اجتماعی را متوجه بسازند که از فیسبوک استفاده سوء نکنند.
آقای دشتی گفت: «در رسانه‌های همگانی می‌توان برنامه آموزشی راه‌اندازی کرد؛ اما برای کاربران شبکه‌های اجتماعی چنین چیز مشکل است و تنها می‌توان پیام داد. کاربران از فیسبوک طوری استفاده کنند که امنیت مردم را تامین کنند.»

شایعه‌پراگنی و ترور شخصیت

در همین حال، نقیب‌الله فایق از سخنگویان ستاد تحول و تدوام به رهبری اشرف‌غنی احمدزی می‌گوید که برخی از ستادها از طریق فیسبوک بالای اعضای ستاد تحول و تداوم اتهام‌های بی‌بنیاد وارد کرده‌اند و در حال حاضر نیز آنان را از طریق فیسبوک توهین و تحقیر می‌کنند.
آقای فایق می‌گوید برخی از ستادهای دیگر از طریق فیسبوک پیام‌هایی را که نمی‌توانستند از طریق مقاله‌های رسمی و کنفرانس‌های خود بیان کنند، یک باره از طریق فیسبوک بر ستاد تحول و تداوم اتهام وارد می‌کردند: «در نزدیک انتخابات نامه جعلی عالمان دین مبنی بر این‌که دیدگاه‌های آقای احمدزی را در اسلام بیان کنند نشر می‌کردند. چند مورد اساسی وجود دارد که علیه ما اتهام وارد کردند. اگر ما یک گروه شایعه‌پران می‌داشتیم طبعا … این کار را می‌کرد، اما خوشبختانه در این مورد اصلا فکر نکردیم.»
برخی از کاربران فیسبوک، حتا پس از حمله انتحاری ناکام به جان عبدالله عبدالله یک مکتوب جعلی ریاست عمومی امنیت ملی را ساختند که گویا این حمله توسط ستاد تحول و تداوم سازمان‌دهی شده که واکنش تند مسوولان امنیت ملی روبه‌رو شد و این ریاست خواهان شناسایی افرادی که این مکتوب را ساخته‌اند، شد.
از سوی دیگر، این عضو ستاد تحول و تداوم می‌افزاید که در جریان چند ماه گذشته، گروه‌های شایعه‌پراگن در ستاد اصلاحات و همگرایی علیه ستاد آنان از طریق فیسبوک اتهام‌های بی‌اساس وارد کرده است.
آقای فایق گفت : «از یک صفحه جعلی به نام جنرال دوستم در آستانه انتخابات علیه اقوام اهانت صورت می‌گرفت. طریقه استفاده از فیسبوک و اخلاق آن یک امر ضروری برای کاربران شبکه‌های اجتماعی است.»
او از هواداران و اعضای هر دو ستاد می‌خواهد که برای اتحاد و همبستگی مردم، نباید از طریق شبکه‌های اجتماعی ترور شخصیت کنند.
اما سانچارکی با رد ادعاهای فایق می‌گوید که تمام اعضا و هواداران ستاد اصلاحات و همگرایی در چارچوب‌های اخلاقی از شبکه‌های اجتماعی استفاده کرده‌اند.
آقای سانچارکی می‌گوید که در آستانه انتخابات به نام برخی از اعضای ستاد اصلاحات و همگرایی صفحه‌های جعلی ساختند و از طریق صفحه‌های جعلی به آنان ضربه وارد کرده است.
او افزود: «خوشبختانه در جمع ما کسی نبوده که از چارچوب‌های اخلاقی استفاده سوء کند، اما به نام ستاد ما صفحه‌های جعلی ساخته‌اند و توانستیم از مجاری قانونی آن را مسدود کنیم.»
با این حال، معین نشرات وزارت اطلاعات و فرهنگ می‌گوید تاکنون هیچ شکایت مبنی صفحه‌های جعلی به این وزارت نرسیده است.
سیمین غزل حسن‌زاده گفت: «در صورتی که شکایت صورت بگیرد، کمیسیون رسانه‌های همگانی موظف است که مشکل مردم را حل کند و صفحه‌های جعلی را با همکاری دیگر اداره‌ها مسدود کند.»

اصطلاحات فیسبوکی برای نامزدان

در چند ماه گذشته برخی از نام‌ها، واژه‌ها و اصطلاحاتی علیه نامزدان از طریق هواداران و کاربران شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شد.
قاق‌روده، گل مرجان، دومین متفکر جهان و… از جمله واژه‌ها و اصطلاحاتی بود که توسط اکثر کاربران شبکه‌های اجتماعی شریک ساخته شد.
شماری از فعالان جامعه مدنی نیز می‌گویند که برخی اوقات هواداران هر دو ستاد از طریق فیسبوک دیدگاه‌‎ها و واژه‌های تند و مخرب بیان کردند.
باری سلام از فعالان جامعه مدنی گفت: «گاهی هواداران ستادها به‌ویژه هوداران دو ستاد ]تحول و تداوم، و اصلاحات و همگرایی[ دیدگاه‌های تند از طریق فیسبوک بیان کردند که طبعا این بخش مخرب است؛ اما در کل فیسبوک نقش مثبت در انتخابات داشت.»

دامن زدن تنش‌های قومی و زبانی

اما اجمل بلوچ‌زاده، از فعالان جامعه مدنی بر خلاف دیدگاه‌های باری سلام باور دارد که کاربران فیسبوک پیش از انتخابات و پس از آن تنش‌های سمتی، قومی و زبانی را میان ستادهای انتخاباتی بیشتر کرده بود.
بلوچ‌زاده گفت: «با آن‌که کاربران فیسبوک در افغانستان کم است؛ اما در فیسبوک بحث‌های قومی، زبانی و سمتی شدن انتخابات بیشتر شده است؛ البته این بر می‌گردد به افرادی که حساب‌ها و صفحه‌های جعلی ساختند و حتا به‌خاطر ترور برخی از شخصیت‌ها، نامزدان، اعضای ستادها و مقام‌ها برخی از استخبارات کشورهای خارجی نیز در ساختن ]صفحه‌های جعلی[ دست داشتند.»
به‌گفته او، در این انتخابات جنبه‌های منفی فیسبوک نسبت‌ به جنبه‌های مثبت آن بیشتر بود: «کاربران شبکه‌های اجتماعی به‌جای این‌که راه‌حل ارایه می‌کردند، تنش‌ها و تعصبات را افزایش دادند. فضای فیسبوک به حدی رسیده است که بسیاری از دوستان دیرینه به‌دلیلی که در ستادهای مختلف بودند، با هم دشمن شدند و فیسبوک در جریان انتخابات عملا مرز میان برخی از دوستان دیرینه ایجاد کرده است.»

برخورد منفلانه کمیسیون رسانه‌های همگانی

با این همه، مسوولان کمیسیون رسانه‌های کمیسیون مستقل انتخابات می‌گویند که این کمیسیون به‌دلیل روشن نبودن قانون‌های رسانه‌های همگانی و انتخابات در مورد شبکه‌های اجتماعی منفعلانه‌ترین برخورد داشته است.
حشمت رادفر، معاون کمیسیون رسانه‌های کمیسیون انتخابات، به ۸صبح گفت: «نقش مثبت شبکه‌های اجتماعی غیرقابل انکار است، اما مشکلی که ما با آن روبه‌رو بودیم، قانون رسانه‌های همگانی و انتخابات در مورد استفاده از شبکه‌های اجتماعی روشن نبود؛ به همین سبب منفعلانه‌ترین برخورد با کاربران شبکه‌های اجتماعی داشتیم.»
آقای رادفر می‌افزاید که شبکه اجتماعی فیسبوک در راستای تشویق مردم برای رفتن به پای صندوق‌های رای‌دهی خیلی تاثیرگذار بود، اما استفاده منفی نیز از فیسبوک صورت می‌گیرد: «کمیسیون رسانه‌ها، برای کنترول شبکه‌های اجتماعی ابزارها، امکانات و نیروهای بشری کار آزموده و دانا در اختیار نداشت تا شبکه‌های اجتماعی را کنترول کند؛ به همین سبب ما برخورد منفلانه داشتیم.»

طرح مسدود کردن فیسبوک

از سوی دیگر، در چند ماه گذشته دامن زدن تنش‌های قومی، سمتی، زبانی و مذهبی، افزایش صفحه‌های جعلی به نام برخی از مقام‌ها از طریق شبکه‌های اجتماعی باعث شد که مسوولان ریاست عمومی امنیت ملی از مسدود و محدود کردن شبکه اجتماعی فیسبوک سخن بگویند.
رحمت‌الله نبیل، رییس عمومی امنیت ملی، دو هفته پیش در مجلس نمایندگان از طرح مسدود کردن فیسبوک خبر داد.
نبیل به نمایندگان گفت: «من به رییس‌جمهوری پیشنهاد کردم که باید فیسبوک مسدود شود، اما رییس‌جمهور کرزی برای حفظ آزادی بیان آن را رد کرد.»
به‌گفته نبیل، از فیسبوک در افغانستان استفاده سوء صورت می‌گیرد و دشمنان کشور نیز از طریق فیسبوک صفحه‌های جعلی ساخته‌اند.
با این حال، گفته‌های رحمت‌الله نبیل با واکنش تند کاربران شبکه‌های اجتماعی روبه‌رو شد.
محمد محق، از کاربران فیسبوک در صفحه‌ی خود نگاشته است: «سخن‌های رییس امنیت ملی افغانستان در پارلمان در باره بستن فیسبوک، قابل درک اما نگران‌کننده است و به عکس آن، موضع آقای کرزی در باره آزادی بیان ستودنی است. این‌که از طریق این شبکه اجتماعی کسانی به اختلاف‌های قومی و گروهی دامن زدند و می‌زنند نگرانی معقول است، اما چاره‌اش بستن فیسبوک نیست.»
او در ادامه نوشته است که فیسبوک اگر زمینه‌ای بوده است تا مشتی آدم بیمار و نژادپرست شروع به زهر افشانی کنند و روان جامعه را التهابی بسازند، هم‌زمان فرصتی بوده است تا مردم خود و جامعه خود
را بهتر بشناسند.
اما بسم‌الله تابان، از کاربران فعال شبکه‌های اجتماعی می‌گوید با آن‌که فیسبوک در افغانستان یک پدیده جدید است اما نقش زیادی در انتخابات ریاست‌جمهوری و شوراهای ولایتی داشته است.
آقای تابان گفت: «همین فیسبوک بود که تعدادی از نامزدان و هواداران‌شان با نشر اهداف و برنامه‌های‌شان از طریق این شبکه توانستند توجه دیگران را جلب کند.»

تبیلغات زهرآگین و تجاوز به حریم خصوصی

به‌گفته تابان، حضور افراد استفاده‌جو با نام‌های مستعار از کارکردهای منفی کاربران افغان است: «از طریق فیسبوک (کاربران ) به تبلیغات زهرآگین می‌پرداختند و اقدام‌شان بدون شک به نفع شرایط فعلی نیست و حتی بسیاری از هواداران نامزدان با نام واقعی دست به نشر مطالب و تصاویر تحریک‌کننده ناهنجاری‌های اجتماعی می‌زنند.»
با این حال، شورای امنیت ملی افغانستان در جلسه روز یک شنبه هفته گذشته خود بر سر مسدود کردن فیسبوک بحث کرد. قرار بود در این جلسه تصمیم گرفته شود که شبکه اجتماعی فیسبوک مسدود گردد.
اما داکتر رنگین دادفر سپنتا، مشاور امنیت ملی، هفته گذشته در گفتگو با طلوع‌نیوز در پاسخ به انتقاد‌های کاربران فیسبوک گفت که منتقد هرگونه سانسور است: «مرزهای آزادی در جایی پایان می‌یابد که حریم خصوصی آغاز می‌شود. در بحث‌های روز (یک‌شنبه) که در شورای امنیت داشتیم هیچ‌گاه در مورد مسدود بودن فیسبوک نبود.»
آقای اسپنتا هم‌چنین گفت که شورای امنیت، یک پیام برای کاربران شبکه‌های اجتماعی ارایه کرد که آنان وحدت ملی و منافع ملی را در نظر بگیرند.
او افزود: «از رسانه‌های اجتماعی برای روشنگری سازنده استفاده شود نه تخریب‌گری، حریم خصوصی را رعایت کنند. انتظار ما این است که کاربران شبکه‌های اجتماعی در انتقاد شدید عمیق و بنیادی باشد؛ اما در استفاده از کلمات اخلاق را نیز رعایت کنند و شبکه‌های اجتماعی تنها به فحش دادن نیست.»
به‌گفته او، تا زمانی‌که او در حکومت منحیث مشاور امنیت ملی باشد، رسانه‌های اجتماعی را هرگز مسدود یا محدود نخواهند کرد: «بیش از این‌که من در مورد فیسبوک صحبت کنم، رییس‌جمهور به صراحت گفت که مخالف مسدود و محدودیت فیسبوک است.»

سازمان‌دهی حرکت‌های مدنی

از سوی دیگر، تاثیر شبکه‌های اجتماعی در سازمان‌دهی حرکت‌های مدنی و تظاهرات باعث شد که رییس‌جمهور کرزی نیز روز پنج‌شنبه گذشته در بیانیه‌ای رادیویی دوهفته‌ای خود از رسانه‌ها و کاربران شبکه‌های اجتماعی بخواهد تا از نشر جملات و تصاویر آزاردهنده خودداری کنند.
رییس‌جمهور گفته است: «ما باید از پخش و نشر مطالب، مواد و تصاویر آزاردهنده که خدای نخواسته باعث ایجاد تفرقه خاصتا بین جوانان می‌شود، دوری گزینیم.»
آقای کرزی، از جوانان خواست تا عفت کلام و ارزش‌ها را در اطلاع‌رسانی مدنظر گیرند: «من از تمام رسانه‌ها و آن‌هایی که از این رسانه‌ها به‌خصوص رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند، صمیمانه می‌طلبم که آداب، عفت کلام و احترام به ارزش‌های ملی و اجتماعی را همواره مد نظر داشته، از هتک حرمت و تجاوز به آزادی‌های هم‌وطنان پرهیز کنند.»
با این حال، مقام‌های وزارت اطلاعات و فرهنگ نیز می‌گویند که رسانه‌های اجتماعی و دیگر رسانه‌ها باید فضای کشور را از سمت بحران به‌سوی پیشرفت باز کنند.
بانو حسن‌زاده گفت: «بستن فیسبوک زیر سوال بردن آزادی بیان است. آزادی بیان از بزرگ‌ترین دست‌آوردهای ما است و به هر شکل باید از آن پاسداری صورت بگیرد و کاربران نیز باید به‌گونه عمل کنند که پاسدار آزادی بیان باشند. تاکنون در مورد مسدود و محدود کردن فیسبوک وزارت در جریان نیست، شبکه‌های اجتماعی بخشی از آزادی بیان است.»
به‌گفته او، وزارت اطلاعات و فرهنگ بارها توصیه‌های اخلاقی داشته و از کاربران خواسته که براساس موازین و مقررات کشور عمل کنند: «فیسبوک وسیله پیام صلح، وحدت و هم‌دلی است.»

قطع ارتباط با دنیا

بانو حسن‌زاده، می‌گوید اگر فیسبوک مسدود شود، او زندانی خواهد شد: «افکار و اندیشه‌ها زندانی می‌شود و ارتباط ما با دنیا قطع می‌شود.»
اما شماری از اعضای کمیسون فرهنگی و تحصیلات عالی مجلس نمایندگان می‌گویند که در آستانه انتخابات فیسبوک تاثیرات مثبت و منفی به جا گذاشته و باید بالای این شبکه محدودیت وضع شود.
محمدعلی اخلاقی، از اعضای این کمیسیون گفت: «برخی از آدم‌ها ترور شخصیت شدند و استفاده منفی نیز از فیسبوک صورت گرفت، بنا اگر محدودیت‌هایی وضع شود، بهتر خواهد بود.»
در همین حال، شماری از حقوق‌دانان می‌گویند که کاربران شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها از نگاه حقوقی و قانون‌های نافده کشور حق ندارند که حریم خصوصی افراد را بشکنند.
محمدهاشم قیام، آگاه امور حقوقی می‌گوید کاربران شبکه‌های اجتماعی نباید از طریق این رسانه به افراد و اشخاص توهین کنند؛ چون توهین و دشنام یک عمل جرمی است.
به‌گفته او، در آستانه انتخابات شماری از افراد با شریک ساختن پیام‌ها و تصویرهای ساختگی برخی از نامزدان و اعضای ستادهای انتخاباتی را ترور شخصیت و توهین کردند که این موضوع باید از طریق کمیسیون‌ رسانه‌های همگانی، کمیسیون مستقل انتخابات و دادستانی کل تحت تعقیب قرار می‌گرفتند: «این سه نهاد براساس قانون می‌توانند با این امور برخورد قانونی کنند.»
با این همه، نهادهای مدافع رسانه‌ها نیز می‌گویند که در حال حاضر برخی از کاربران شبکه‌های اجتماعی به‌ویژه فیسبوک بیشتر به تنش‌های قومی دامن می‌زنند.

تحریک مقام‌ها

فهیم دشتی، رییس اجرایی اتحادیه ملی ژورنالیستان، می‌گوید کاربران فیسبوک از طریق شبکه اجتماعی به‌جایی که دشمنی، تفرقه قومی را دامن بزنند و از زبان مردم صفحه جعلی بسازند، باید استفاده مناسب کنند: «زمانی‌که این وضعیت باشد عکس‌العمل طبعا به‌وجود می‌آید و برخی‌ها را تحریک می‌کند که راه‌های دیگری را جستجو کنند. محدود و بسته کردن نیز ضربه به آزادی بیان و در ضمن استفاده سو از آن نیز ضربه به آزادی بیان است.»
به باور دشتی، فیسبوک با آن‌که تاثیر مثبت در روند انتخابات داشت، اما تاثیرهای منفی نیز پس از انتخابات به‌جا گذاشت که توسط این شبکه بیشتر تعصب‌های قومی دامن زده شد.
به‌گفته او، استفاده نادرست از شبکه‌های اجتماعی باعث تحریک مقام‌ها می‌شود و آنان وادار خواهند که راه‌های دیگر را برای مسدود شدن فیسبوک جستجو کنند.
این‌حال، مسوولان دیده‌بان رسانه‌های آزاد یا نی، می‌گویند با آن‌که برخی از کاربران شبکه‌های اجتماعی از فیسبوک و توییتر استفاده‌های سو می‌کنند، اما در بیشتر موارد این شبکه‌ها موثر واقع شده‌اند.
صدیق‌الله توحیدی، مسوول دیده‌بان رسانه‌ها در موسسه نی، روز یک‌شنبه، ۱۵ سرطان، در یک کنفرانس خبری گفت که شبکه‌های اجتماعی در جریان انتخابات اخیر ریاست‌جمهوری در زمینه تبادله و گردش اطلاعات نقش موثری داشته‌اند. به‌گفته‌ی آقای توحیدی، استفاده از شبکه‌های اجتماعی به بخشی از زندگی مردم جهان تبدیل شده و مسدود کردن و یا اعمال محدودیت بر این‌ شبکه‌ها در افغانستان، در مخالفت قوانین ملی و بین‌المللی است.
مجیب خلوتگر، رییس دیده‌بان رسانه‌ها نیز می‌گوید در حال حاضر حکومت از نگاه تکنالوژی و تخنیکی توان مسدود کردن فیسبوک را ندارد.
آقای خلوتگر می‌گوید برخی از افراد تلاش می‌کنند که محدودیت در شبکه‌های اجتماعی ایجاد شود: «اراده در حکومت وجود دارد و تلاش می‌شود که در این برهه زمانی از هر وسیله ممکن جلو بلوغ و رشد فکری مردم را بگیرند؛ اما افغانستان از نگاه تخنیکی توان مسدود کردن فیسبوک را ندارد.»
به‌گفته او، اگر فیسبوک مسدود یا محدود شود، در کنار که چرخش آزاد و معلومات محدود می‌شود، شهروندان را نیز از هم دور می‌سازد: «این مخالف قانون رسانه‌های همگانی و قانون دسترسی به اطلاعات، میثاق حقوق شهروندی، مدنی و اعلامیه جهانی حقوق بشر است.»


 اکبر رستمی